Bộ Công an đề xuất tịch thu tiền số, tài sản số trong dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự

Dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự của Bộ Công an đặt mục tiêu trao quyền tịch thu tài sản số và tiền mã hóa liên quan đến tội phạm, một động thái nhằm lấp đầy khoảng trống pháp lý trước thực trạng các vụ lừa đảo qua mạng gây thiệt hại hơn 12.000 tỷ đồng.

Mới đây, Bộ Công an đã công bố dự thảo hồ sơ chính sách dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) để lấy ý kiến góp ý rộng rãi. Một trong những nội dung đáng chú ý của dự thảo lần này là đề xuất bổ sung quy định nhằm bao quát đầy đủ các dạng tài sản trực tiếp liên quan đến tội phạm, cụ thể là tiền số, tài sản số, giấy tờ có giá và quyền tài sản.

Theo Dự thảo báo cáo đánh giá tác động chính sách của dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi), các quy định hiện hành tại Điều 47 Bộ luật Hình sự mới chỉ đề cập chủ yếu đến “công cụ, phương tiện phạm tội”, “vật hoặc tiền”, “khoản thu lợi bất chính” và vật cấm lưu hành. Trong khi đó, thực tiễn phát sinh ngày càng nhiều loại tài sản phi truyền thống tồn tại trên môi trường số như tiền mã hóa, tài sản số, ví điện tử, tài sản ảo, quyền tài sản phát sinh từ nền tảng công nghệ hay các loại chứng chỉ điện tử có giá trị tài chính.

Bộ Công an nhận định rằng việc chưa có quy định rõ ràng về các dạng tài sản này đã khiến quá trình điều tra, kê biên, phong tỏa, truy vết và thu hồi tài sản phạm tội gặp nhiều khó khăn. Tình trạng này đặc biệt nghiêm trọng trong các vụ án lừa đảo xuyên biên giới, rửa tiền, chiếm đoạt tài sản qua mạng hoặc các hành vi sử dụng công nghệ blockchain để che giấu dòng tiền. Do đó, đề xuất lần này được xác định là một trong những chính sách nhằm hoàn thiện các quy định mang tính nguyên tắc của Bộ luật Hình sự, làm cơ sở cho công tác đấu tranh và phòng ngừa tội phạm trong bối cảnh mới.

Về cơ sở pháp lý, báo cáo rà soát cho thấy các quy định hiện hành đã bắt đầu ghi nhận khái niệm tài sản số. Cụ thể, Luật Công nghiệp Công nghệ số (Luật số 38/2025/QH15) được Quốc hội thông qua ngày 14 tháng 6 năm 2025 và có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2026 đã quy định tài sản số là tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự, được thể hiện dưới dạng dữ liệu số, được tạo lập, phát hành, lưu trữ, chuyển giao và xác thực bởi công nghệ số trên môi trường điện tử. Tài sản số bao gồm tài sản ảo, tài sản mã hóa và các loại tài sản số khác. Việc bổ sung quy định trong Bộ luật Hình sự vì vậy được xem là bước đi cần thiết nhằm bảo đảm tính đồng bộ giữa các đạo luật và tạo cơ sở pháp lý đầy đủ hơn cho hoạt động xử lý hình sự.

Để cụ thể hóa Luật Công nghiệp Công nghệ số, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết 05/2025/NQ-CP vào ngày 9 tháng 9 năm 2025. Nghị quyết này thiết lập một chương trình thí điểm có kiểm soát kéo dài 5 năm, từ 2025 đến 2030, cho việc phát hành, giao dịch và giám sát tài sản mã hóa tại Việt Nam. Nghị quyết đưa ra các điều kiện ngặt nghèo cho nhà cung cấp dịch vụ, bao gồm yêu cầu vốn điều lệ tối thiểu 1.000 tỷ đồng, giới hạn tỷ lệ sở hữu nước ngoài ở mức 49% và hạ tầng kỹ thuật phải đạt cấp độ 4 trong thang bảo mật 5 cấp.

Song song với động thái sửa đổi Bộ luật Hình sự, Bộ Công an cũng đã tiến hành lấy ý kiến cho dự thảo Nghị định về phòng, chống tội phạm mạng và tội phạm sử dụng công nghệ cao trong khoảng thời gian từ ngày 16 đến ngày 26 tháng 3 năm 2026. Dự thảo Nghị định này trao cho các cơ quan có thẩm quyền quyền tạm giữ và tịch thu tài sản số liên quan đến vi phạm, phong tỏa các tài khoản nghi vấn và tiến hành truy tố hình sự dựa trên chứng cứ sẵn có ngay cả khi chưa xác định được danh tính nạn nhân.

Những đề xuất pháp lý kể trên được đưa ra trong bối cảnh tội phạm sử dụng công nghệ cao và tài sản mã hóa đang gia tăng mạnh mẽ. Dữ liệu từ Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) thuộc Bộ Công an cho thấy, trong giai đoạn từ ngày 15 tháng 12 năm 2019 đến ngày 14 tháng 5 năm 2024, lực lượng chức năng đã phát hiện gần 20.000 vụ lừa đảo qua mạng. Các vụ việc này liên quan đến hơn 17.000 đối tượng và gây thiệt hại lên tới trên 12.000 tỷ đồng, tương đương khoảng 455,3 triệu USD. Một đặc điểm nổi bật là số tiền bị chiếm đoạt thường nhanh chóng được quy đổi thành tiền mã hóa và chuyển qua các sàn giao dịch quốc tế như Binance, HTX và OKX, những nền tảng có khối lượng giao dịch hàng ngày lên đến hàng nghìn tỷ đồng.

Về quy mô dòng tiền, số liệu được Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam trích dẫn từ công ty phân tích Chainalysis (Hoa Kỳ) cho biết tổng giá trị giao dịch tài sản mã hóa của Việt Nam trong năm 2025 đã vượt ngưỡng 220 tỷ USD, tăng 55% so với năm trước đó. Phần lớn các giao dịch này được thực hiện qua các nền tảng quốc tế, gây thất thu thuế và cản trở nỗ lực chống rửa tiền.

Trên phạm vi toàn cầu, báo cáo của Trung tâm Khiếu nại Tội phạm Internet (IC3) thuộc Cục Điều tra Liên bang Hoa Kỳ (FBI) ghi nhận trong năm 2024 đã có 150.000 vụ lừa đảo liên quan đến tài sản mã hóa, với tổng thiệt hại vượt 9,3 tỷ USD, tăng gần 70% so với năm trước đó. Việt Nam hiện nằm trong nhóm 6 quốc gia có khối lượng giao dịch gian lận cao nhất thế giới.

Ở cấp độ quốc tế, kể từ tháng 6 năm 2023, Việt Nam đã nằm trong “Danh sách Xám” của Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính về Chống rửa tiền (FATF). Để thoát khỏi danh sách này, Việt Nam cần thực hiện 17 cam kết, trong đó có yêu cầu xây dựng khung pháp lý cho tài sản ảo và các nhà cung cấp dịch vụ tài sản ảo. FATF cũng khuyến nghị các quốc gia thành viên phải có năng lực tịch thu tài sản ảo do các khung pháp lý truyền thống thường không đáp ứng được những vấn đề phức tạp như quản lý khóa cá nhân hay giao dịch tức thời.

Báo cáo đánh giá tác động chính sách của Bộ Công an chỉ ra rằng quy định mới sẽ tăng cường khả năng thu hồi tài sản, chống tẩu tán và che giấu tài sản phạm tội dưới các dạng thức mới. Quy định này được đánh giá là đặc biệt hữu ích trong đấu tranh với tội phạm công nghệ cao, rửa tiền và lừa đảo xuyên biên giới.

Bên cạnh các tác động tích cực, báo cáo cũng thẳng thắn nêu rõ những yêu cầu mới đặt ra đối với hệ thống pháp luật và bộ máy thực thi. Nhà nước sẽ phải sửa đổi, bổ sung đồng bộ nhiều quy định pháp luật liên quan, đặc biệt là Bộ luật Tố tụng Hình sự và các luật chuyên ngành về cơ chế xác lập quyền sở hữu, truy vết giao dịch, phong tỏa tài sản, định giá tài sản số và thi hành án. Ngoài ra, việc thực thi cũng đòi hỏi đầu tư lớn vào hạ tầng kỹ thuật, năng lực giám định số, truy vết blockchain, quản lý ví điện tử và đào tạo nguồn nhân lực có kiến thức chuyên sâu về công nghệ tài chính.

Đối với khu vực doanh nghiệp, đặc biệt là các công ty fintech và trung gian thanh toán, chính sách mới có thể làm gia tăng chi phí tuân thủ liên quan đến lưu trữ dữ liệu, xác minh giao dịch và phối hợp cung cấp thông tin phục vụ điều tra.

Dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự hiện đang trong quá trình lấy ý kiến để tiếp tục hoàn thiện trước khi trình cấp có thẩm quyền xem xét thông qua