Định giá S&P 500 và VN-Index không còn quan trọng trong thời đại tiền 'giả'

Những chỉ số định giá cổ điển như Chỉ số Buffett, Shiller CAPE hay P/E truyền thống đang liên tục phát tín hiệu cảnh báo về một thị trường Mỹ định giá quá cao, thậm chí là nguy hiểm. Nhưng liệu chúng có còn đáng tin trong một thế giới nơi thanh khoản từ các ngân hàng trung ương đang trở thành động lực chính, thay thế cho thu nhập và giá trị cơ bản?

Phân tích dưới đây của WikiFX sẽ giúp bạn giải mã nghịch lý này.

Đầu năm 2026, thị trường chứng khoán Mỹ tiếp tục duy trì đà tăng mạnh mẽ bất thường. Chỉ số S&P 500 hướng đến các mốc cao mới trong khi các thước đo định giá truyền thống đều ở vùng đỉnh lịch sử. Một câu hỏi hóc búa được đặt ra: liệu mức định giá 40 lần lợi nhuận có còn là dấu hiệu của bong bóng, hay nó đơn giản phản ánh một chế độ tài chính mới - nơi tiền tệ và thanh khoản đã thay đổi mọi quy tắc cơ bản?

Sự thay đổi này không chỉ là lý thuyết; nó đang định hình dòng tiền toàn cầu và tạo ra những hệ quả trực tiếp, thậm chí ngay tại thị trường Việt Nam, nơi chỉ số tăng mạnh nhưng nhiều nhà đầu tư vẫn thua lỗ.

Sự báo động của các chỉ số cổ điển và câu hỏi về tính hợp lệ

Theo tiêu chuẩn lịch sử, bức tranh định giá hiện tại của thị trường Mỹ là “không thể biện minh”. Chỉ số Shiller CAPE (Cyclically Adjusted Price-Earnings), được thiết kế để điều chỉnh theo chu kỳ kinh tế, hiện dao động quanh mức 39-40 vào tháng 1/2026. Đây là mức cao thứ hai trong lịch sử, chỉ sau đỉnh điểm của bong bóng dot-com năm 2000. Tỷ lệ P/E trailing của S&P 500 cũng đạt khoảng 31-32 lần, vượt xa mức trung bình dài hạn.

Đáng chú ý nhất là Chỉ số Buffett - tỷ lệ giữa tổng vốn hóa thị trường chứng khoán và GDP Mỹ. Chỉ số này đã vọt lên 223%, một mức mà chính Warren Buffett từng cảnh báo là “nguy hiểm”, vì nó vượt xa ngưỡng lịch sử được coi là hợp lý, tức khoảng 80-100%. Những con số này, xét trên bề mặt, phản ánh một thị trường dường như đã tách rời hoàn toàn khỏi nền tảng kinh tế cơ bản, chu kỳ kinh doanh và sức mạnh lợi nhuận thực tế.

Tuy nhiên, ngay trong giới học thuật và phân tích, đã xuất hiện những tiếng nói chất vấn tính hữu dụng của các chỉ báo này.

Một phân tích từ Acadian Asset Management chỉ ra rằng nhiều chỉ số, bao gồm Chỉ số Buffett, mắc phải sai lầm phương pháp luận cơ bản. Chỉ số này so sánh vốn hóa thị trường, một tập hợp các công ty, với GDP của toàn bộ nền kinh tế - một phép so sánh không hoàn toàn đồng nhất. Họ nhấn mạnh rằng “thị trường chứng khoán không phải là nền kinh tế”, bởi lẽ nhiều công ty lớn trong chỉ số kiếm lợi nhuận đáng kể từ bên ngoài nước Mỹ, và không phải mọi hoạt động kinh tế đều được phản ánh qua thị trường chứng khoán.

Điều này không có nghĩa là thị trường rẻ, nhưng nó đặt ra nghi vấn về việc sử dụng các công cụ có thể sai lệch để dự đoán một vụ sụp đổ chắc chắn.

Fed, thanh khoản vô hạn và sự đảo ngược logic thị trường

Nếu các chỉ số truyền thống đang mất tác dụng, vậy điều gì đang thực sự vận hành thị trường? Câu trả lời ngày càng tập trung vào chính sách của các ngân hàng trung ương, đặc biệt là Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed), và nguồn thanh khoản khổng lồ mà họ tạo ra.

Sự thay đổi chế độ này bắt nguồn từ cuối thế kỷ 20, khi nới lỏng định lượng (QE) chuyển từ biện pháp khẩn cấp sang một công cụ chính sách thường trực.

Fed từ lâu đã coi giá tài sản là một công cụ chính sách gián tiếp. Mô thức “hỗ trợ” đã trở nên rõ ràng: bất kỳ đợt giảm giá đáng kể nào, trong khoảng 5-10%, đều có thể kích hoạt một phản ứng chính sách mạnh mẽ, từ các cuộc họp khẩn cấp đến việc mở “vòi rồng” thanh khoản. Điều này đã đào tạo nhà đầu tư như những chú chó Pavlov, hình thành kỳ vọng rằng mọi sự sụt giảm đều sẽ được giải cứu.

Đầu năm 2026, sau khi kết thúc giai đoạn rút thanh khoản (QT), Fed một lần nữa chuyển sang mở rộng bảng cân đối kế toán, tạo ra môi trường thanh khoản dồi dào mà các báo cáo từ JPMorgan và Goldman Sachs Asset Management nhận định đang hỗ trợ trực tiếp cho giá tài sản.

Trong môi trường này, một mô hình mới xuất hiện: Thanh khoản dẫn dắt Giá cả, và Thu nhập sẽ đuổi theo sau. Động lực chính không còn là tăng trưởng lợi nhuận, mà là ba “xi-lanh” cung cấp thanh khoản: chính sách ngân hàng trung ương, chi tiêu chính phủ thâm hụt lớn, và dòng chảy đô-la toàn cầu.

Kết quả là, “tin xấu trở thành tin tốt” - những dữ liệu kinh tế yếu kém thường được diễn giải là lý do để có thêm kích thích, từ đó đẩy thị trường lên cao.

Với lợi suất trái phiếu thực âm, tiền mặt bị bào mòn bởi lạm phát, và bất động sản ngày càng khó tiếp cận, vốn bị “ép” chảy vào cổ phiếu như lựa chọn ít tệ nhất. Định giá mở rộng không phải vì lạc quan, mà vì sự tham gia gần như bắt buộc.

Một số nhà phân tích cho rằng trong điều kiện này, hệ số P/E có thể được đẩy lên 50-60 lần mà không nhất thiết dẫn đến sụp đổ ngay lập tức - đây là điểm cuối logic của một hệ thống đã bị biến dạng.

Sự tập trung quyền lực và hệ quả toàn cầu

Hiện tượng méo mó này trở nên rõ rệt hơn khi xét đến cấu trúc thị trường. Thanh khoản không chảy đều, mà tập trung cực độ vào một nhóm nhỏ các công ty mega-cap.

Tại Mỹ, nhóm “Magnificent 7” hiện chiếm khoảng 34-35% tổng vốn hóa của S&P 500. Những công ty này, với vị thế độc quyền thực tế và được coi là “quá lớn để sụp đổ”, đã trở thành các “công trình tiện ích tài chính”, hấp thụ phần lớn dòng tiền mới.

Kết quả là chỉ số chung trông “khỏe mạnh”, trong khi phần lớn cổ phiếu còn lại trong rổ giao dịnh đi ngang hoặc thậm chí giảm giá. Việc so sánh định giá chỉ số hiện tại với quá khứ trở nên vô nghĩa, vì bản thân chỉ số đã không còn đại diện cho một thị trường rộng lớn như trước kia.

Xu hướng này không chỉ giới hạn ở Mỹ. Tại Việt Nam, một nghịch lý tương tự đang diễn ra một cách sinh động. Năm 2025, VN-Index tăng gần 41%, một con số ấn tượng. Tuy nhiên, đằng sau màn trình diễn của chỉ số là một thực tế phân hóa sâu sắc: hơn 46% số cổ phiếu trên thị trường ghi nhận kết quả đầu tư âm. Sự tăng trưởng tập trung cực đoan vào một nhóm nhỏ cổ phiếu vốn hóa lớn trong rổ VN30, trong khi đa phần thị trường bị bỏ lại phía sau.

Các chuyên gia trong nước mô tả thị trường vận hành như “chế độ tự lái”, nơi dòng tiền đổ xô vào các ngân hàng và một vài mã lớn có câu chuyện riêng, bất chấp tình hình chung của các nhóm ngành khác. Điều này đặt ra câu hỏi lớn về tính lành mạnh thực sự và tính đại diện của chỉ số.

Lý thuyết Tiền tệ Hiện đại và cái bẫy tâm lý tập thể

Về mặt lý thuyết, sự chuyển dịch này tìm thấy tiếng vọng trong Lý thuyết Tiền tệ Hiện đại (MMT), dù còn nhiều tranh cãi. MMT đề xuất rằng một quốc gia phát hành đồng tiền của chính mình không cần lo sợ thâm hụt; ràng buộc duy nhất là lạm phát.

Tuy nhiên, các nhà phê bình chỉ ra rằng sự chậm trễ và thiếu chính xác của chỉ số lạm phát CPI tạo ra một cái bẫy nguy hiểm. Lạm phát thường biểu hiện đầu tiên ở thị trường tài sản tài chính (cổ phiếu, bất động sản) trước khi lan sang hàng tiêu dùng, tạo ra ảo giác về sự ổn định trong khi bong bóng âm thầm tích tụ.

Khi lạm phát CPI cuối cùng cũng bộc lộ, các ngân hàng trung ương buộc phải phản ứng một cách vội vã và gây gián đoạn, dẫn đến sự điều chỉnh mạnh trên thị trường. Các báo cáo phân tích cảnh báo rằng trong một chế độ kiểu MMT, việc siết chính sách khi nó xảy ra sẽ “đột ngột, gây gián đoạn và gây tổn hại nhiều hơn cho thị trường”.

Điều này dẫn đến yếu tố gia tốc nguy hiểm nhất: tâm lý tập thể. Sau hàng thập kỷ được “bảo hộ”, nhà đầu tư không còn sợ thua lỗ, mà sợ bỏ lỡ cơ hội (FOMO). Hành vi “mua khi giá giảm” đã trở thành một tín điều.

Trong tâm trí nhiều người, cổ phiếu đắt đỏ được đồng nhất với sự an toàn, còn cổ phiếu rẻ bị nghi ngờ có vấn đề nội tại. Thị trường sẽ không đảo chiền vì nó đắt, mà chỉ đảo chiều khi niềm tin vào khả năng hỗ trợ vô điều kiện của ngân hàng trung ương bị phá vỡ. Cho đến thời điểm hiện tại, niềm tin ấy dường như vẫn còn nguyên vẹn.

Chiến lược điều hướng trong thời đại mới: Đa dạng hóa và kỷ luật

Trong một môi trường mà các quy tắc cũ dường như đã bị đình chỉ, việc xây dựng một chiến lược phòng thủ và thích ứng là tối quan trọng.

Đầu tiên, nhà đầu tư cần phân biệt rõ ràng giữa “Chu kỳ Thanh khoản” và “Chu kỳ Kinh doanh”. Chu kỳ kinh doanh diễn ra chậm rãi, trong khi chu kỳ thanh khoản, được điều khiển bởi chính sách, có thể đảo chiều chỉ trong vài tuần. Việc theo dõi sát các tín hiệu từ Fed và các ngân hàng trung ương lớn trở nên thiết yếu hơn bao giờ hết.

Thứ hai, tư duy đầu tư thụ động “mua và nắm giữ chỉ số” có thể tiềm ẩn rủi ro lớn trong bối cảnh tập trung hóa cực độ. Thay vào đó, việc lựa chọn cổ phiếu cẩn trọng dựa trên chất lượng cơ bản, khả năng tạo dòng tiền và định giá tương đối là chìa khóa. Một chuyên gia từ Harris Associates nhấn mạnh: “Định giá là rủi ro”. Một tài sản được mua với giá hợp lý có thể chống chịu được tin xấu; cùng tài sản đó mua với giá quá đắt thì không thể.

Thứ ba, đa dạng hóa vượt ra ngoài danh mục cổ phiếu - trái phiếu truyền thống không còn là một lựa chọn, mà là một nhu cầu. Điều này bao gồm các tài sản không thể “in” như vàng và bạc. Năm 2025 chứng kiến bạc tăng hơn 140% - mức tăng tốt nhất kể từ 1979 - và tiếp tục thể hiện sức mạnh đầu năm 2026. Vàng cũng duy trì vai trò là kho lưu trữ giá trị lịch sử. Những tài sản này thường chịu áp lực bán trong các đợt tháo chạy thanh khoản toàn cầu, nhưng chúng đại diện cho sự bảo hiểm quan trọng trong dài hạn khi niềm tin vào hệ thống tiền pháp định bị thử thách.

Cuối cùng, kỷ luật tâm lý và quản trị vốn là nền tảng của mọi thành công. Trong một thị trường được thúc đẩy bởi FOMO và biến động mạnh, việc giữ vững kế hoạch đầu tư đã được vạch ra, tránh những quyết định theo cảm xúc và bám sát các nguyên tắc quản lý rủi ro là điều sống còn.

Kết luận

Thị trường tài chính toàn cầu đã bước vào một chế độ vận hành mới, nơi thanh khoản và chính sách tiền tệ đóng vai trò định hình giá trị hơn là các yếu tố cơ bản truyền thống.

Các chỉ số định giá cảnh báo nguy cơ, nhưng chúng có thể không còn là tín hiệu dự báo chính xác cho một đợt sụp đổ sắp xảy ra. Thay vào đó, chúng phản ánh một thực tế méo mó: tiền đổ vào thị trường tài sản không phải vì triển vọng tăng trưởng, mà vì thiếu vắng những lựa chọn thay thế có ý nghĩa.

Đối với nhà đầu tư, bài học không phải là phớt lờ hoàn toàn các chỉ báo định giá, mà là hiểu rõ bối cảnh mới mà chúng tồn tại. Thành công trong tương lai sẽ không đến từ việc cố gắng định thời điểm thị trường một cách hoàn hảo, một nhiệm vụ gần như bất khả thi trong môi trường chính sách can thiệp sâu, mà đến từ sự linh hoạt, khả năng chọn lọc và một chiến lược đa dạng hóa thực sự vượt xa các lớp tài sản truyền thống.

Khi giá cả ngày càng được định hình bởi dòng tiền hơn là giá trị nội tại, việc bảo vệ tài sản của bạn khỏi những biến dạng của hệ thống trở thành mục tiêu tối thượng. Hành trình phía trước có thể không được vẽ sẵn bởi các quy tắc cũ, nhưng với sự tỉnh táo và một tầm nhìn rộng mở, nhà đầu tư vẫn có thể tìm ra con đường an toàn để đi tiếp.