Vàng vượt mặt trái phiếu Kho bạc Mỹ: Lịch sử được viết lại giữa làn sóng phi Đô la hóa

Lần đầu tiên sau gần 30 năm, vàng đã tái chiếm vị thế tài sản dự trữ ngoại hối lớn nhất thế giới, đánh dấu một sự dịch chuyển mang tính cấu trúc trong hệ thống tài chính toàn cầu dưới tác động của địa chính trị, lạm phát và làn sóng phi đô la hóa.

Trong một bước ngoặt mang tính lịch sử, vàng đã chính thức soán ngôi trái phiếu kho bạc Mỹ (U.S. Treasuries) để trở thành tài sản dự trữ ngoại hối lớn nhất thế giới. Theo dữ liệu mới nhất từ Hội đồng Vàng Thế giới (World Gold Council), tổng giá trị dự trữ vàng toàn cầu đang tiến sát ngưỡng 4 nghìn tỷ USD, trong khi tổng nắm giữ trái phiếu kho bạc Mỹ của các chính phủ nước ngoài ước tính ở mức khoảng 3.9 nghìn tỷ USD.

Sự kiện này, lần đầu xảy ra kể từ năm 1996, không chỉ là câu chuyện về giá vàng tăng vọt mà còn là minh chứng rõ nét nhất cho một xu hướng cấu trúc đang định hình lại trật tự tiền tệ toàn cầu: phi đô la hóa (de-dollarization).

Sự trỗi dậy mạnh mẽ

Sự thay đổi vị thế này là kết quả của một động lực kép mạnh mẽ: giá vàng tăng phi mã đi kèm với lực mua liên tục và bền bỉ từ các ngân hàng trung ương trên toàn cầu. Năm 2025, giá vàng đã tăng hơn 64%, đưa giá giao ngay (spot) lên vùng trên 4,400 USD/ounce vào đầu năm 2026. Tính từ tháng 1/2024, vàng đã tăng tổng cộng hơn 115%, đánh dấu một trong những chu kỳ tăng giá (bull market) ấn tượng nhất trong lịch sử.

Song song với động lực giá, các ngân hàng trung ương đã và đang thực hiện “cuộc chạy đua tích trữ” chưa từng có. Họ đã duy trì nhịp độ mua ròng hơn 1,000 tấn vàng mỗi năm trong ba năm liên tiếp (2022-2024), và World Gold Council dự báo năm 2025 sẽ là năm thứ tư liên tiếp đạt ngưỡng kỷ lục này.

Cụ thể, năm 2024 là đợt mở rộng dự trữ vàng lớn thứ ba từ trước đến nay, với lượng mua ròng đạt chỉ thấp hơn 6.2 tấn so với năm 2023 và 91 tấn so với mức kỷ lục mọi thời đại được thiết lập vào năm 2022 (1,136 tấn). Để so sánh, giai đoạn 2010-2021, các ngân hàng trung ương chỉ mua ròng trung bình 473 tấn/năm, cho thấy sự gia tăng đột biến trong nhu cầu chiến lược hiện nay.

Các chuyên gia từ World Gold Council nhận định rằng hoạt động mua vàng của ngân hàng trung ương vẫn “bất ngờ kiên cường” (surprisingly resilient) bất chấp mức tăng giá nhanh chóng và dự báo họ “có khả năng tiếp tục cuộc chạy đua mua sắm”. Ngay trong tháng 11/2025, các ngân hàng trung ương vẫn mua ròng khoảng 45 tấn, với Ba Lan là quốc gia dẫn đầu.

Mặt trái của đồng đô la

Trong khi vàng tỏa sáng, vị thế của đồng USD và tài sản định danh USD lại đang phải đối mặt với những thách thức ngày càng gia tăng, được thúc đẩy bởi ba mối lo ngại chính.

Thứ nhất là rủi ro địa chính trị và sự “vũ khí hóa” (weaponization) đồng USD. Sau các sự kiện như xung đột Nga-Ukraine, nhiều quốc gia lo sợ về khả năng bị đóng băng tài sản hoặc trở thành mục tiêu của các biện pháp trừng phạt tài chính. Vàng, với đặc tính không có rủi ro đối tác (counterparty risk) và nằm ngoài hệ thống tài chính toàn cầu do phương Tây dẫn dắt, trở thành “hầm trú ẩn” chiến lược.

Kimberly Donovan và Maia Nikoladze từ Atlantic Council chỉ rõ: “Các ngân hàng trung ương lo ngại về việc có thể bị trừng phạt, muốn bảo vệ mình khỏi một cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu tiềm tàng, hoặc cả hai, đang tích trữ vàng ở mức kỷ lục”. Các nhà phân tích từ VanEck mô tả đây là sự khởi đầu của một “khủng hoảng niềm tin dài hạn” vào đồng USD.

Thứ hai là mối lo về tính bền vững tài khóa và sự ổn định chính trị của Mỹ. Nợ công Mỹ đã vượt ngưỡng 38 nghìn tỷ USD vào tháng 10/2025 và không có dấu hiệu chậm lại. JP Morgan gần đây cảnh báo rằng “Sự phân cực gia tăng tại Mỹ có thể gây nguy hiểm cho quản trị quốc gia, vốn là nền tảng cho vai trò thiên đường an toàn toàn cầu của nước này”. Sự thiếu tin tưởng này khiến vàng - một tài sản không phải là nghĩa vụ nợ của bất kỳ quốc gia nào - trở nên hấp dẫn hơn bao giờ hết.

Thứ ba là sự xói mòn trong cấu trúc dự trữ toàn cầu. Các tổ chức như Bloomberg và Reuters ghi nhận vàng đã vượt qua đồng euro để trở thành tài sản dự trữ lớn thứ hai thế giới. JP Morgan cũng chỉ ra tỷ trọng của USD trong dự trữ ngoại hối toàn cầu đã giảm xuống mức thấp nhất trong hai thập kỷ. Một khảo sát của UBS cho thấy hơn 50% ngân hàng trung ương bày tỏ lo ngại về 'vũ khí hóa' ngoại hối và dự định tăng dự trữ vàng.

Làn sóng phi đô la hóa hiện thực hóa

Xu hướng phi đô la hóa không còn là lý thuyết mà đang hiện thực hóa mạnh mẽ trong các giao dịch thương mại và chính sách tài khóa toàn cầu, đặc biệt là ở thị trường hàng hóa và các nền kinh tế mới nổi.

Điển hình, Zambia gần đây đã ủy quyền cho các công ty khai mỏ thanh toán thuế tài nguyên bằng Nhân dân tệ (yuan) thay vì USD. Đây chỉ là một trong vô số động thái tương tự trên toàn cầu. Các nước BRICS mở rộng, hiện chiếm 28% GDP toàn cầu và 42% sản lượng dầu thô, đang tích cực thúc đẩy các hệ thống thanh toán thay thế, như sử dụng đồng nội tệ trong giao dịch song phương hay phát triển các cơ chế như BRICS Pay.

Theo phân tích của JP Morgan, xu hướng này “rõ rệt nhất ở thị trường hàng hóa”, nơi một tỷ lệ ngày càng lớn năng lượng được định giá bằng các hợp đồng không phải USD.

Bên cạnh đó, vàng cũng đang được sử dụng theo những cách thức sáng tạo để né tránh các biện pháp trừng phạt. Báo cáo từ Atlantic Council nêu ví dụ về việc Nga sử dụng vàng vật chất và thậm chí phát triển vàng kỹ thuật số (digital gold) hoặc stablecoin được hỗ trợ bởi vàng (gold-backed stablecoin) để thực hiện giao dịch quốc tế bên ngoài hệ thống tài chính truyền thống.

Hệ quả chiến lược

Sự dịch chuyển này đặt ra những thách thức chiến lược nghiêm trọng đối với nền tảng quyền lực kinh tế của Hoa Kỳ. “Đặc quyền” (exorbitant privilege) to lớn của Mỹ - khả năng vay mượn, chi tiêu và duy trì thâm hụt ngân sách khổng lồ - phụ thuộc trực tiếp vào vai trò đồng USD như một đồng tiền dự trữ toàn cầu. Vai trò này tạo ra một cầu nội tại toàn cầu cho USD, giúp hấp thụ lượng tiền do Cục Dự trữ Liên bang (Fed) tạo ra và duy trì sức mạnh tương đối của đồng bạc xanh.

Nếu thế giới cần ít USD hơn, đồng tiền này có nguy cơ ồ ạt quay trở lại nước Mỹ, gây ra tình trạng dư thừa USD trong nội địa. Hệ quả trực tiếp có thể là áp lực lạm phát trong nước tăng cao khi giá trị đồng tiền tiếp tục giảm giá. Trong kịch bản xấu nhất, áp lực này có thể làm xói mòn nghiêm trọng sự ổn định kinh tế vĩ mô của Mỹ. Đồng thời, chi phí vay mượn của chính phủ Mỹ có thể tăng lên khi nhu cầu toàn cầu đối với trái phiếu kho bạc suy giảm.

Triển vọng 2026 và xa hơn

Triển vọng cho năm 2026 và những năm tiếp theo cho thấy xu hướng này khó có thể đảo ngược. Các ngân hàng trung ương được dự báo sẽ tiếp tục mua ròng vàng mạnh mẽ như một phần của chiến lược đa dạng hóa dự trữ dài hạn. JP Morgan dự báo nhu cầu vàng từ ngân hàng trung ương sẽ tiếp tục là động lực chính, hỗ trợ giá vàng duy trì ở vùng cao.

Giá vàng được kỳ vọng sẽ tiếp tục được hỗ trợ bởi môi trường địa chính trị phức tạp, áp lực tài khóa gia tăng và những thay đổi cấu trúc trong hệ thống tiền tệ quốc tế. Nhiều nhà phân tích cho rằng vàng đang tái khẳng định vai trò lịch sử của nó như một “tiền tệ cuối cùng” (ultimate currency) trong một thế giới ngày càng đa cực và thiếu ổn định.

Sự kiện vàng vượt mặt trái phiếu kho bạc Mỹ không đơn thuần là một mốc thống kê. Đó là chỉ dấu quan trọng về sự chuyển dịch quyền lực kinh tế và niềm tin trong một trật tự thế giới đang được định hình lại. Nó đánh dấu sự khởi đầu của một kỷ nguyên mới, nơi vàng - với tư cách là tài sản tài chính phi chính trị, không rủi ro đối tác và có giá trị nội tại - một lần nữa khẳng định vị thế trụ cột không thể thiếu trong kiến trúc tài chính toàn cầu. Sự dịch chuyển này đòi hỏi các nhà hoạch định chính sách, nhà đầu tư và doanh nghiệp phải có tầm nhìn mới để thích ứng với một môi trường tài chính quốc tế ngày càng phức tạp và phân mảnh.