Thỏa thuận bất thành: Đất hiếm Trung Quốc vẫn tắc nghẽn sang Mỹ, giá yttrium tăng gấp 69 lần

Ngày 26/2/2026, một báo cáo chi tiết từ Reuters cho thấy tình trạng khan hiếm đất hiếm đang ngày càng siết chặt ngành công nghiệp hàng không vũ trụ và bán dẫn của Mỹ, bất chấp những nỗ lực ngoại giao nhằm hạ nhiệt căng thẳng thương mại giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Thông tin từ các nhà điều hành trong ngành cho biết các nhà cung cấp cho tập đoàn hàng không vũ trụ và bán dẫn Mỹ đang phải đối mặt với sự thiếu hụt ngày càng trầm trọng, thậm chí hai công ty đã phải bắt đầu từ chối khách hàng. Tình hình này diễn ra chỉ vài tuần trước cuộc gặp thượng đỉnh dự kiến diễn ra tại Bắc Kinh vào tháng 3 tới.

Cơn đau đầu tập trung vào hai nguyên tố đất hiếm ít được biết đến nhưng vô cùng quan trọng là yttrium và scandium. Đây là những nguyên tố đóng vai trò nhỏ bé nhưng mang tính sống còn trong công nghệ quốc phòng, hàng không vũ trụ và sản xuất chip bán dẫn. Điều đáng nói, nguồn cung các nguyên tố này hầu như hoàn toàn phụ thuộc vào Trung Quốc.

Mặc dù Bắc Kinh đã cho phép nối lại nhiều hoạt động xuất khẩu đất hiếm sau khi áp đặt các hạn chế từ tháng 4/2025, dữ liệu hải quan cho thấy các lô hàng đến Mỹ vẫn rất hạn chế, bất chấp thỏa thuận hòa dịu đã đạt được với Washington vào tháng 10 năm ngoái.

Yttrium khan hiếm đẩy giá tăng kỷ lục

Yttrium đang là điểm nghẽn lớn nhất khi nó được sử dụng trong các lớp phủ bảo vệ động cơ và tua bin khỏi bị nóng chảy ở nhiệt độ cực cao. Nếu thiếu lớp phủ này, động cơ không thể vận hành an toàn. Kể từ tháng 11/2025 khi Reuters lần đầu đưa tin về sự thiếu hụt yttrium, giá của nó đã tăng thêm 60% và hiện đang ở mức cao gấp 69 lần so với một năm trước. Hệ quả tất yếu là một số nhà sản xuất lớp phủ đã phải bắt đầu phân bổ vật liệu theo tỷ lệ để duy trì hoạt động.

Thông tin trực tiếp từ các giám đốc điều hành của hai công ty Bắc Mỹ chuyên mua yttrium để sản xuất lớp phủ cho thấy họ đã phải tạm dừng sản xuất do thiếu hụt nguyên liệu đầu vào. Một trong số đó hiện đang từ chối các khách hàng nhỏ hơn và khách hàng nước ngoài để bảo tồn nguồn cung cho các khách hàng lớn, bao gồm một số nhà sản xuất động cơ tên tuổi. Một công ty khác trong chuỗi cung ứng lớp phủ thậm chí đã cạn kiệt nguyên liệu và ngừng bán các sản phẩm có chứa oxit yttrium.

Số liệu thống kê cho thấy bức tranh toàn cảnh về sự đứt gãy: trong tám tháng sau khi các biện pháp kiểm soát được áp đặt vào tháng 4/2025, Trung Quốc chỉ xuất khẩu 17 tấn sản phẩm yttrium sang Mỹ. Con số này trước đó là 333 tấn trong tám tháng trước khi có biện pháp. Một quan chức Chính phủ Mỹ xác nhận các nhà sản xuất nước này đang phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt một số loại đất hiếm từ Trung Quốc, dù chưa tác động trực tiếp đến sản xuất động cơ phản lực hay chip ở quy mô lớn.

Chuyên gia Kevin Michaels, Giám đốc điều hành công ty tư vấn AeroDynamic Advisory, nhận định đây là một vấn đề cần theo dõi sát sao và là minh chứng rõ ràng cho thấy sức mạnh đất hiếm đang được thể hiện. Ông cũng lưu ý các nhà sản xuất động cơ vốn đã phải vật lộn để đáp ứng nhu cầu về phụ tùng thay thế từ các hãng hàng không cũng như sản lượng tăng cao từ Boeing và Airbus. Các nhà sản xuất động cơ máy bay Mỹ như GE Aerospace, RTX's Pratt & Whitney và Honeywell đã từ chối bình luận về tình hình.

Scandium cạn kiệt đe dọa sản xuất chip 5G

Không chỉ yttrium, ngành công nghiệp bán dẫn Mỹ cũng đang lao đao vì nguồn cung scandium cạn kiệt, đe dọa trực tiếp đến việc sản xuất thế hệ chip 5G tiếp theo.

Dylan Patel, nhà sáng lập kiêm CEO của công ty nghiên cứu SemiAnalysis, cảnh báo với sản lượng toàn cầu chỉ vài chục tấn mỗi năm, scandium lại đóng vai trò quan trọng trong pin nhiên liệu, hợp kim nhôm đặc biệt dùng trong hàng không vũ trụ, cũng như xử lý và đóng gói chip tiên tiến.

Các nhà sản xuất chất bán dẫn hàng đầu của Mỹ đều phụ thuộc vào scandium để chế tạo các thành phần có trong hầu hết mọi điện thoại thông minh 5G và trạm gốc. Những tháng gần đây, họ đã gặp phải sự chậm trễ trong việc nhận được giấy phép xuất khẩu scandium mới từ Trung Quốc và đã phải kêu gọi sự trợ giúp từ Washington.

Một quan chức Mỹ cho biết nhiều công ty trước đây thường mua scandium từ các nhà cung cấp bên thứ ba, nhưng hiện Trung Quốc yêu cầu người xin cấp phép phải khai báo người dùng cuối. “Luận điểm của chúng tôi là chính xác thì ngành công nghiệp bán dẫn đang bị nhắm tới”, vị quan chức này nói thêm.

Thực tế đáng lo ngại là Mỹ hiện không có sản xuất scandium trong nước và không có nguồn thay thế nào khả thi bên ngoài Trung Quốc. Theo Dylan Patel, lượng tồn kho hiện tại có thể chỉ tính bằng tháng chứ không phải bằng năm. Hiệp hội Công nghiệp Bán dẫn Mỹ từ chối đưa ra bình luận về tình hình.

Những nỗ lực giảm phụ thuộc và thách thức hiện hữu

Trước bối cảnh trên, chính quyền Mỹ đã và đang thực hiện nhiều chiến lược nhằm giảm sự lệ thuộc vào nguồn cung đất hiếm từ Trung Quốc. Một quan chức Nhà Trắng khẳng định cam kết đảm bảo quyền tiếp cận khoáng sản quan trọng cho mọi doanh nghiệp Mỹ thông qua đàm phán và phát triển chuỗi cung ứng thay thế. Điều này bao gồm cả việc đàm phán với Trung Quốc và giám sát việc tuân thủ thỏa thuận đã đạt được, cũng như phát triển các chuỗi cung ứng thay thế khi cần thiết.

Theo các báo cáo từ Mining Technology và Reuters, một số dự án đã bắt đầu được triển khai. Tháng 1/2026, ReElement Technologies công bố quan hệ đối tác chiến lược với Transition Equity Partners, huy động 200 triệu USD để mở rộng cơ sở lọc đất hiếm tại Indiana, hướng tới công suất 10.000 tấn mỗi năm. Công ty này sử dụng công nghệ sắc ký cột được cho là hiệu quả hơn 100 lần so với phương pháp truyền thống, có thể xử lý cả quặng nguyên khai lẫn vật liệu tái chế.

Cùng thời điểm, REalloys và Mission Critical Materials ký kết hợp tác xây dựng chuỗi cung ứng nội địa đầu tiên của Mỹ từ chất thải mỏ axit thành nam châm đất hiếm. Quan hệ đối tác này nhằm khai thác nguồn thải chứa các nguyên tố nặng như dysprosi, terbi, yttrium để cung cấp cho ngành quốc phòng.

Không chỉ dừng lại ở Mỹ, tập đoàn luyện kim Hàn Quốc Korea Zinc cũng công bố liên doanh với Alta Resources Technologies để xây dựng nhà máy tinh chế đất hiếm từ nam châm phế thải tại Mỹ, dự kiến vận hành thương mại từ năm 2027.

Tuy nhiên, theo bài báo trên Nikkei Asia được Sina dẫn lại, những nỗ lực này khó lòng mang lại kết quả ngay lập tức, bởi vì việc xây dựng một mỏ mới trung bình mất 16 năm. Chuyên gia phân tích Chris Berry nhận định vấn đề này sẽ không thể giải quyết trong nhiệm kỳ hiện tại mà cần hơn một thập kỷ.

Trong khi đó, phần lớn các dự án của Mỹ tập trung vào đất hiếm nhẹ, trong khi nhu cầu thực tế lại rất lớn đối với đất hiếm nặng như dysprosium, terbium mà Trung Quốc vẫn kiểm soát tới 99% công suất chế biến toàn cầu.

Triển vọng cuộc gặp thượng đỉnh sắp tới

Tình trạng khan hiếm đất hiếm hiện nay dự kiến sẽ là một trong những chủ đề trọng tâm trong cuộc gặp thượng đỉnh giữa lãnh đạo Mỹ và Trung Quốc tại Bắc Kinh vào tháng 3 tới. Thỏa thuận hòa dịu thương mại đạt được hồi tháng 10 năm ngoái, trong đó có điều khoản về việc Trung Quốc tạm dừng các hạn chế xuất khẩu khoáng sản quan trọng, sẽ được đưa ra bàn thảo. Tuy nhiên, với số liệu xuất khẩu thực tế chưa có cải thiện đáng kể trong tám tháng qua, giới quan sát đang đặt câu hỏi về hiệu quả thực thi của thỏa thuận này.

Các nhà sản xuất Mỹ hiện đang theo dõi sát sao diễn biến từ cuộc gặp thượng đỉnh, hy vọng có thể tìm được lối thoát cho cuộc khủng hoảng nguồn cung hiện tại. Trong khi đó, các dự án phát triển chuỗi cung ứng thay thế dù đã được khởi động vẫn cần nhiều năm nữa mới có thể đi vào vận hành thương mại, để lại khoảng trống lớn cho ngành công nghiệp hàng không vũ trụ và bán dẫn Mỹ trong ngắn hạn.